Hải sản đông lạnh (tôm, cá, mực, bạch tuộc, cua, ghẹ đông lạnh...) là nhóm hàng nhập khẩu có điểm khác biệt lớn so với thịt gia súc, gia cầm: ngoài kiểm dịch thú y thông thường, phần lớn hải sản có nguồn gốc khai thác biển còn phải tuân thủ thêm quy định chống khai thác bất hợp pháp (IUU). Bỏ sót bước này là nguyên nhân phổ biến khiến lô hàng bị ách lại tại cảng dù đã có đầy đủ giấy tờ thương mại thông thường.

Căn cứ pháp lý hiện hành

• Luật Thú y 2015 — cơ sở pháp lý về kiểm dịch động vật, sản phẩm động vật (bao gồm động vật thủy sản).
• Luật Thủy sản 2017 và Nghị định 26/2019/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 37/2024/NĐ-CP) — quy định về kiểm soát nguồn gốc thủy sản khai thác, trong đó có yêu cầu khai báo, xác nhận nguồn gốc đối với thủy sản khai thác nhập khẩu bằng tàu container.
• Thông tư 26/2016/TT-BNNPTNT (sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 36/2018/TT-BNNPTNT) — quy định về kiểm dịch động vật, sản phẩm động vật thủy sản, áp dụng riêng cho nhóm hàng thủy sản (khác với Thông tư 25/2016/TT-BNNPTNT áp dụng cho động vật trên cạn).
• Luật An toàn thực phẩm 2010 và Nghị định 15/2018/NĐ-CP — quy định kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm đối với hàng nhập khẩu. Đây là văn bản đang áp dụng hiện hành: Nghị định 46/2026/NĐ-CP dự kiến thay thế đã bị tạm ngưng hiệu lực theo Nghị quyết 15/2026/NQ-CP cho đến khi Luật An toàn thực phẩm sửa đổi có hiệu lực.
• Nghị định 43/2017/NĐ-CP về nhãn hàng hóa, sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP.
• Nghị định 128/2020/NĐ-CP — xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực hải quan.

Hai nhóm thủ tục cần phân biệt

Trước khi làm hồ sơ, doanh nghiệp cần xác định lô hàng thuộc nhóm nào, vì mỗi nhóm có yêu cầu khác nhau:

1. Thủy hải sản nuôi trồng đông lạnh (tôm nuôi, cá tra, cá hồi nuôi...): chỉ cần thực hiện kiểm dịch thú y thủy sản thông thường theo Thông tư 26/2016/TT-BNNPTNT, không phải khai báo nguồn gốc khai thác IUU.
2. Thủy hải sản khai thác tự nhiên đông lạnh (cá ngừ, cá thu, mực đánh bắt biển...): ngoài kiểm dịch thú y, còn phải thực hiện khai báo, xác nhận nguồn gốc nguyên liệu thủy sản nhập khẩu theo Điều 70a Nghị định 26/2019/NĐ-CP (bổ sung bởi Nghị định 37/2024/NĐ-CP) nhằm chứng minh nguyên liệu không đến từ hoạt động khai thác bất hợp pháp, không khai báo, không theo quy định (IUU).

Điều kiện để được nhập khẩu

• Cơ sở sản xuất, chế biến nước ngoài phải nằm trong danh sách được Cục Thú y công nhận đủ điều kiện xuất khẩu thủy sản vào Việt Nam.
• Loài thủy sản nhập khẩu làm thực phẩm phải nằm trong danh mục được phép nhập khẩu; loài thủy sản nguy cấp, quý hiếm hoặc thuộc danh mục cấm khai thác, cấm buôn bán quốc tế (CITES) không được phép nhập khẩu.
• Đối với hải sản khai thác tự nhiên, tàu khai thác hoặc doanh nghiệp xuất khẩu nước ngoài phải cung cấp được chứng từ chứng minh nguồn gốc khai thác hợp pháp.

Quy trình nhập khẩu hải sản đông lạnh: 6 bước

Bước 1: Xác định loại hàng, mã HS và nhóm thủ tục áp dụng

Xác định rõ hải sản nhập khẩu là hàng nuôi trồng hay khai thác tự nhiên, tra mã HS chính xác theo từng loài (tôm, cá, mực, cua...) để tính đúng thuế và xác định đúng bộ hồ sơ cần chuẩn bị.

Bước 2: Đăng ký kiểm dịch động vật thủy sản với Cục Thú y

Chủ hàng nộp một bộ hồ sơ đăng ký kiểm dịch nhập khẩu, thường gồm:

• Đơn đăng ký kiểm dịch theo mẫu quy định tại Thông tư 26/2016/TT-BNNPTNT
• Hợp đồng mua bán, hóa đơn thương mại, phiếu đóng gói
• Giấy chứng nhận kiểm dịch (Health Certificate) do cơ quan thẩm quyền nước xuất khẩu cấp
• Vận đơn (Bill of Lading)

Bước 3: Khai báo nguồn gốc khai thác IUU (chỉ áp dụng với hải sản khai thác tự nhiên)

Với hải sản khai thác tự nhiên vận chuyển bằng tàu container, chủ hàng phải khai báo và gửi hồ sơ tới cơ quan có thẩm quyền của Bộ Nông nghiệp và Môi trường trước 48 giờ khi lô hàng cập cảng, theo mẫu số 17B.KT quy định tại Nghị định 37/2024/NĐ-CP, để được thẩm định, xác nhận nguyên liệu không vi phạm quy định về khai thác bất hợp pháp. Doanh nghiệp cần chủ động thu thập chứng từ từ đối tác nước ngoài sớm, vì bước này thường mất nhiều thời gian nhất trong toàn bộ quy trình.

Bước 4: Vận chuyển và khai báo hải quan

Sau khi hàng cập cảng, mở tờ khai hải quan điện tử kèm bộ hồ sơ: tờ khai, hợp đồng, invoice, packing list, vận đơn, giấy chứng nhận xuất xứ (C/O nếu muốn hưởng ưu đãi thuế FTA), giấy đăng ký kiểm dịch đã có ở bước 2, và xác nhận IUU (nếu thuộc diện phải khai báo).

Bước 5: Kiểm dịch thực tế và lấy mẫu kiểm nghiệm tại cửa khẩu

Cơ quan thú y cửa khẩu kiểm tra thực tế, lấy mẫu xét nghiệm các chỉ tiêu vi sinh, kim loại nặng, kháng sinh cấm tùy loại hải sản. Nếu đạt yêu cầu, cơ quan thú y cấp Giấy chứng nhận kiểm dịch nhập khẩu.

Bước 6: Thông quan và vận chuyển chuỗi lạnh về kho

Hoàn tất nghĩa vụ thuế, nhận thông quan, vận chuyển bằng xe/container lạnh về kho bảo quản đạt chuẩn, giữ nhiệt độ ổn định để tránh ảnh hưởng chất lượng và tránh vi phạm điều kiện bảo quản đã công bố.

Ghi nhãn hàng hóa

Theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 111/2021/NĐ-CP), nhãn phụ tiếng Việt của hải sản đông lạnh nhập khẩu cần thể hiện: tên hàng hóa, tên loài (tên khoa học nếu cần), tên và địa chỉ tổ chức chịu trách nhiệm về hàng hóa, xuất xứ, định lượng, ngày sản xuất, hạn sử dụng, điều kiện bảo quản (nhiệt độ cấp đông) và phương thức nuôi trồng/khai thác nếu cơ quan quản lý yêu cầu.

Thuế nhập khẩu

Thuế nhập khẩu hải sản đông lạnh thay đổi tùy loài và mã HS cụ thể, cộng thêm thuế giá trị gia tăng (VAT). Nếu nhập khẩu từ quốc gia có Hiệp định thương mại tự do với Việt Nam và có Giấy chứng nhận xuất xứ hợp lệ, doanh nghiệp có thể được áp dụng thuế suất ưu đãi thấp hơn mức thuế suất thông thường.

Những lỗi thường gặp khiến hàng bị giữ tại cảng

• Nhầm lẫn giữa hải sản nuôi trồng và khai thác tự nhiên, bỏ sót bước khai báo IUU.
• Khai báo nguồn gốc khai thác trễ hơn mốc 48 giờ trước khi tàu container cập cảng.
• Cơ sở chế biến nước ngoài chưa nằm trong danh sách được Cục Thú y công nhận.
• Chứng từ đánh bắt (Catch Certificate hoặc tương đương) từ đối tác nước ngoài thiếu thông tin bắt buộc, không được cơ quan chức năng chấp nhận.
• Thiếu nhãn phụ tiếng Việt hoặc nội dung nhãn không đầy đủ theo Nghị định 43/2017/NĐ-CP.
• Không duy trì chuỗi lạnh khi vận chuyển, ảnh hưởng đến kết quả kiểm nghiệm chất lượng.

Câu hỏi thường gặp

Tất cả hải sản đông lạnh nhập khẩu có phải khai báo IUU không? Không. Chỉ hải sản có nguồn gốc từ khai thác tự nhiên (đánh bắt biển) vận chuyển bằng tàu container mới phải khai báo, xác nhận nguồn gốc theo Điều 70a Nghị định 26/2019/NĐ-CP. Hải sản nuôi trồng chỉ cần kiểm dịch thú y thông thường.

Cơ quan nào cấp giấy đăng ký kiểm dịch thủy sản nhập khẩu? Cục Thú y (thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường) là cơ quan tiếp nhận hồ sơ và cấp giấy chứng nhận kiểm dịch cho động vật, sản phẩm động vật thủy sản nhập khẩu.

Thời gian xử lý khai báo nguồn gốc khai thác mất bao lâu? Doanh nghiệp phải nộp hồ sơ khai báo trước tối thiểu 48 giờ trước khi tàu cập cảng để cơ quan chức năng có thời gian thẩm định. Trên thực tế, việc thu thập đầy đủ chứng từ đánh bắt hợp lệ từ đối tác nước ngoài thường mất nhiều thời gian hơn mốc tối thiểu này, doanh nghiệp nên chuẩn bị sớm ngay từ khi ký hợp đồng.

Bài viết mang tính chất tham khảo, tổng hợp từ các văn bản pháp luật hiện hành. Quy định về kiểm dịch, chống khai thác IUU và an toàn thực phẩm thường xuyên được sửa đổi, doanh nghiệp nên đối chiếu văn bản gốc hoặc tham vấn đơn vị hải quan/pháp lý trước khi thực hiện thủ tục.